Duurzaam inkopen

Sociale criteria

Duurzaam inkopen betekent het letten op sociale en milieu-aspecten bij het aanschaffen van producten en diensten. Behalve de milieucriteria zijn nu ook sociale criteria in ontwikkeling. Met deze sociale criteria willen we negatieve sociale gevolgen van onze inkoop voorkomen. Denk aan kinderarbeid en slechte beloningen van arbeid en prijzen voor producten in arme landen. Het gaat erom dat mensen hun arbeid waardig kunnen doen en daarvoor fatsoenlijk worden beloond.

Met sociale criteria willen overheden bij aanbestedingen contractuele voorwaarden inzetten die de opdrachtnemer verplichten acties te ondernemen vanwege internationale sociale normen.

Noot: er zijn geen sociale criteria voor binnenlandse zaken zoals arbeidsmarkt. In 2008 is een politieke keuze gemaakt om deze niet op te stellen in het kader van het programma Duurzaam Inkopen. Bovendien is de invulling van arbeidsmarktcriteria vaak mede afhankelijk van de lokale situatie (bijvoorbeeld of er een sociale werkplaats is die moet kunnen meedingen).

Van normen naar criteria

Internationale verdragen bevatten morele normen over mensenrechten, arbeidsomstandigheden en beloningen. Sociale duurzaamheid betekent dat leveranciers zich ervoor moeten inspannen dat deze normen in de hele keten van het productieproces worden nagestreefd. De systematiek die hiervoor wordt ontworpen, noemen we ‘sociale criteria’. Met deze criteria zorgen we voor verbetering van arbeidsomstandigheden van mensen in de hele wereld.

De fundamentele normen in de verdragen van Internationale Arbeidsorganisatie en de normen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, noemen we generieke normen. Zij gelden voor alle producten. Voor sommige productgroepen zijn aanvullende normen gesteld. Met aanvullende normen streven we in die producten een nog grotere verbetering na van arbeidsomstandigheden en beloningen.
Lees meer over deze normen (pdf, 138 KB)

Soorten producten en productgroepen

Het beleid is op dit moment bedoeld voor inkopen boven de Europese aanbestedingsdrempels. Dit is gedaan om in dit stadium ervaring op te doen met een beperkt aantal aanbestedingen. Bovendien is de kans onder de drempel groter dat sprake is van disproportionaliteit. Overheden die de sociale criteria willen toepassen bij een aanbesteding onder de drempel zullen bedacht moeten zijn op dat juridische aspect.

Let wel, je kunt met de sociale criteria niet altijd het meest sociale product inkopen. Weinig bedrijven kunnen garanderen dat hun productieketen aan de sociale normen voldoet.

Uit onderzoek van de VN en anderen blijkt dat in alle sectoren incidenten plaatsvinden. Daarnaast kunnen de normen niet onderling worden afgewogen. Kinderarbeid is niet belangrijker dan dwangarbeid. Ook is niet eenduidig te beschrijven wanneer je gedeeltelijk aan een norm voldoet.

Daarom wil de overheid haar opdrachtnemers verplichten om zich in te spannen voor verbeteringen, los van de daadwerkelijke situatie in hun keten. De sociale criteria zijn daarom contractvoorwaarden, waarmee je geen bedrijven vooraf kunt selecteren.

Leveranciers verantwoordelijk

Leveranciers hebben een maatschappelijke verantwoordelijkheid om de naleving van deze normen in de hele productieketen na te streven. Een leverancier die aan de overheid wil leveren, moet aannemelijk maken dat hij daarvoor zijn best heeft gedaan. Dit kan op drie manieren.

De leverancier verklaart dat hij geen risico's voorziet als hij daartoe aanleiding heeft.
De leverancier sluit zich aan bij een keteninitiatief dat voldoet aan de voorwaarden die door de overheid zijn gesteld.
De leverancier toont dat hij een redelijke inspanning heeft geleverd om de normen na te leven, risico’s te mijden en om schendingen tegen te gaan.

Bij sommige productgroepen bestaat al meer ervaring, zoals een goed werkend keteninitiatief. Voor deze productgroepen zijn aanvullende normen gesteld. De leverancier moet dan beschrijven welke inspanningen hij zal doen om de risico’s te beperken.
Lees meer over de werking van sociale criteria en over redelijke inspanning.

Beïnvloeden van de keten

Bedrijven kunnen op verschillende manieren bijdragen aan verbetering van sociale omstandigheden in de keten. Allereerst door vragen te stellen over de productie aan toeleveranciers, en gegevens te raadplegen die zijn bijeengebracht door onderzoeksinstanties en NGO’s.

Omdat het moeilijk is alles wat in de keten gebeurt te kennen, vraagt de overheid een inspanningsverplichting van de leverancier en geen resultaatsverplichting. Daarom ook is er de mogelijkheid tot aansluiting bij een keteninitiatief. Dit is een organisatie waarin verschillende partijen samenwerken om zicht te krijgen op de productieketen én om te beïnvloeden dat er betere sociale voorwaarden in de keten komen.

Aansluiten bij een keteninitiatief geeft het vertrouwen dat wordt gewerkt aan verbeteringen in de keten.
Lees meer over de voorwaarden en de aanmeldingsprocedure van keteninitiatieven.

Procedure

De ministeries van Ontwikkelingssamenwerking, Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Economische Zaken, LNV en VROM zijn betrokken bij het tot stand komen van de sociale criteria. De Tweede Kamer is akkoord gegaan met de kaders voor deze sociale criteria. Inmiddels is ook vastgesteld voor welke producten en productgroepen aanvullende normen gelden. Er wordt nog gewerkt aan een lijst met keteninitiatieven en aan modelcontracten voor de inkoop van producten, diensten en werken.

Ten slotte zal een digitale handleiding ter beschikking worden gesteld die hulp biedt aan overheidsinkopers. Deze bevat concrete richtlijnen en praktische handvatten voor het toepassen van de sociale criteria in het inkoopproces. Ook zullen nog andere ondersteunende instrumenten worden ontwikkeld. De verwachting is dat de sociale criteria medio 2010 door inkopers kunnen worden gebruikt.

Europa

Ook in Europees verband wordt nagedacht over sociale criteria. Nederland loopt hierin voorop en vindt het maatschappelijke doel te belangrijk om te gaan zitten afwachten wat elders gebeurt. Bovendien zijn de Nederlandse ervaringen waardevol om op Europees niveau tot beleid te komen.